Từ thôn quê đến thành thị, tre là một hình ảnh thân thương, mơ màng trong văn học dân gian, thơ ca đến thực dụng trong đời sống xưa nay. Bắt đầu từ một câu đố Con đóng khố, bố cởi truồng? Lời giải là "măng với tre".

Vì mọi chiếc đòn gánh đều làm bằng tre, nên mới có câu đồng dao Ba đời bảy họ nhà tre, hễ cất đòn gánh nó đè lên vai. Miền sông nước Nam bộ có cả ngàn cầu khỉ bằng tre, nên mới có câu hò Ví dầu cầu ván đóng đinh, cầu tre lắt lẻo gập ghình khó đi. Khó đi mẹ dẫn con đi, con đi trường học, mẹ đi trường đời.

Bàng bạc trong thơ ca, bóng tre luôn xuất hiện, như bài thơ Tre Việt Nam của Nguyễn Duy.

Loài tre đâu chịu mọc cong
Mới lên đã thẳng như chông lạ thường
Lưng trần phơi nắng phơi sương
Có manh áo cộc tre thường cho măng.

Tre đi vào văn học cũng theo năm bảy đường, có đường vật dụng như Cây sào, cây gậy. Trong đám tang cha mẹ, nếu là đưa mẹ thì chống gậy vông, đưa cha chống gậy tre.

Bài Đời thanh bình của Thế Lữ có câu Chiều chiều chống tuổi trên cây trúc, lửng thửng đi nhìn dải suối trong. Nguyễn Bính trên bước đường “hành phương Nam” đã từng Cắm sào sông Mã xứ Thanh hay Đoàn Chuẩn mơ mộng trong “chuyển bến” thuyền cắm tay sào tự cuối thu.

Tết cổ truyền phải có cây nêu tre. Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ. Nêu cao pháo nổ bánh chưng xanh. Nhưng cây tre nêu ngậm ngùi là trong bài “ Đi cống” của Nguyễn Nhược Pháp Tưởng lại cờ xưa vàng chói lọi. Nêu yêu người cũ hồn trên cao.

Cây tre từ vạt nhọn Tầm Vông đi cứu nước, đến Muốn làm cây tre trung hiếu nơi này trong bài “Viếng lăng Bác” của Viễn Phương. Trong kho tàng ca khúc cũ còn có” Về thôn xưa “ của Trúc Phương Đường về làng xưa, có bóng tre, bóng tre che thôn nghèo, hay “Quê hương” của Hoàng Giác Về quê xưa để sống những ngày đã qua và say sưa cuộc sống bên ngàn lũy tre, xa lánh cuộc đời khắt khe hay “Làng tôi” của Văn Cao Làng tôi xanh bóng tre, từng tiến chuông ban chiều rung. Nhưng đi vào chiếu thơ sang cả là trúc. Như Chông chênh bóng nguyệt xế mành trong Truyện Kiều Nguyễn Du hay” Đây thôn Vỹ” của Hàn Mặc Tử Lá trúc che ngang mặt chữ điền.

Mơ màng là vậy, thiết dụng thì sao ? Từ mụt măng ra trăm món xáo xào, đến tre già vạt nè gai làm hàng rào hay chất đốt (củi tre dễ nấu), cây làm cột, làm cầu, nang làm phên hay đan giỏ cần-xé, làm ống dẫn thủy ruộng bậc thang hay xe máy nước. Từ vật dụng thúng mủng đến cán cuốc, rui mèn lợp nhà.

Trên thế giới còn có những công trình kiến trúc toàn tre như nhà thờ tre ở Anh, bảo tàng bằng tre ở Mehico. Tre được coi là “thép thực vật” nên đã trên 100 thương hiệu chào bán vật liệu bằng tre cho các công trình nhà, trang trí đến các xưởng sản xuất mỹ nghệ tặng phẩm…chan chứa biết bao tình CÂY TRE VIỆT NAM.

L.V.S